معرفی محله


شناسنامه محله:

نام محله: زعفرانيه 
موضوع مقاله: توصيف محله زعفرانيه
شماره ناحيه: 2 
نام تهيه كننده: هايده حاجيان
شماره منطقه: يك 
تاريخ تهيه: بهمن ماه 1389
محدوده كنوني:
از شمال: ارتفاعات اسد آباد- شهرك شهيد
بهشتي
از جنوب: خيابان مقدس اردبيلي- ابتداي
وليعصر
از شرق: خيابان ملكي- خيابان البرز كوه
از غرب: رودخانه ولنجك
آخرين تاريخ مرزبندي مصوب:
مرداد 1387 ناظر: اداره مطالعات منطقه 1
مدير پروژه: شركت انديشه سراي شهر
١
مقدمه
محله زعفرانيه يكي از 375 محله كلانشهرتهران بوده وبه لحاظ تاريخي سياسي فرهنگي واقتصادي داراي
اهميت فراوان مي باشد.فضاي زيست محيطي واقليم خاص محله ساختار شهري و اسلوب شهرسازي به
كارگرفته شده درآن، مراكزفرهنگي و درنهايت كثرت سفارتخانه هاي سايردول اهميت خاصي به اين محله
داده است .
دراين مقاله سعي برآن است تا به اختصارويژگي هاوقابليت هاي اين محله مرورگردد.
ضرورت واهميت تدوين مقاله
محله زعفرانيه به چندموضوع شهرت دارد. مهمترين آنها واقع شدن دانشگاه آزاد، مجتمع هاي آموزشي
معتبر، وجود سفارتخانه هاي خارجي و منازل سفيران سايركشورهامي باشد.كيفيت خاص اماكن مسكوني
قديمي ومدرن وجغرافياي خاص محله وخصوصا نزديكي آن بامراكز مهمي چون كاخ موزه سعدآباد مركز
تفريحي ورزشي ولنجك بازارتجريش و خيابان زيباي وليعصر اهميت خاصي به اين محله داده است .
براين اساس لازم است تا شناسنامه دقيقي مشتمل برتاريخ محله شرايط فعلي آن فرصتها و موقعيت هاي
محله ومهمتر از همه تهديدات محله تدوين گردد.
موقعيت محله زعفرانيه
زعفرانيه يكي از محلات زيباي شمال شهر تهران است كه از پنج محله كوچك تر مقدس اردبيلي، آصف،
اسدآباد، زال زر و پسيان تشكيل مي شود. از تپه هاي مشرف به زعفرانيه مي توان به ايستگاه اول تله كابين
توچال رسيد. كوه هاي مشرف به زعفرانيه و ولنجك عبارتند از كوه كاره دلواز، گردرك، گل خاص، كروا با
ارتفاع 2280 تا 2950 متر و قله ولنجك كه 3100 متر ارتفاع دارد. زعفرانيه در شهرستان شميرانات قرار
گرفته و در محدوده شهري تهران بزرگ واقع است و از سوي خاور به تجريش، روستاي اسدآباد و كاخ
سعدآباد و از جنوب به خيابان وليعصر و محله محموديه محدود مي شود و در باختر آن، محدوده كوچه
كاريز و محله ولنجك و در شمال آن، رشته كوه هاي البرز واقع شده است. رودخانه و مسيلي به نام
رودخانه ولنجك جداكننده محله زعفرانيه از محله ولنجك است. خيابان هاي اصلي زعفرانيه عبارتند از
خيابان هاي زعفرانيه (سرلشگر فلاحي)، آصف (اعجازي)، مهر (حسيني)، زال زر (حيدر مرداني) و ماكويي
پور و اسدآباد. براي نامگذاري خيابان هاي فرعي زعفرانيه بيشتر از واژه كوه استفاده شده است. همچون
٢
البرزكوه، رامكوه، زردكوه، فيروزكوه، شيركوه، سپيدكوه، كوهسار، كوهكن، باباكوهي، كوه پيكر، كوه سفيد،
كوه دامن. روستاي اسدآباد سكونتگاه قديمي اين منطقه بوده كه هنوز برخي خيابان هاي آن ساختار
روستايي را حفظ كرده اند
تاريخچه محله زعفرانيه :
زعفرانيه يكي از نام هاي دوران قاجار است و عده اي نيز بر اين عقيده اند كه چون كاخ سعدآباد در اين
منطقه به رنگ زعفراني بوده است، به تدريج به وسيله مردم زعفرانيه نام گرفته است زيرا كساني كه
مي خواستند به اين منطقه بروند نشاني در زعفراني كاخ را كه در آن زمان مشهورترين سازه منطقه بوده
است، ميدادند. زعفرانيه، فاقد سابقه تاريخي مانند ديگر آبادي هاي همجوار خود نظير؛ اوين و تجريش و
غيره است، و حتي در دوره ناصري زماني كه از مزرعه اسد آباد واقع در غرب تجريش از املاك معير
الممالك در متون قاجاري ياد م يشود، نامي از زعفرانيه نمي بينيم.به تعبيري ديگر تا اوايل سده چهاده هجري
زعفرانيه وجود خارجي نداشته است .
اراضي زعفرانيه، شهرت و گراني قيمت امروزي اش را مرهون مجاورت كاخ سلطنتي سعد آباد رضاشاه و
آب و هواي خنك و لطيف شميران و شهرت درختان چنارش است .
اراضي زعفرانيه و باغ فردوس را حسين علي خان معير الممالك پسر دوست علي خان معير الممالك
(متوفي به سال 1274 ق.) خريداري كرد، و بعد عمارت باغ فردوس را در آن جا بنا نهاد. نمي دانيم، وي
اراضي را از چه كسي خريده است. ولي دكتر منوچهر ستوده در سخن از وجه تسميه زعفرانيه مي گويد:
«. كه اراضي زعفرانيه بخشوده محمد شاه قاجار به يكي از كنيزانش مشهور به زعفران باجي بوده است »
متاسفانه منبع خبر معرفي نشده، و صحت آن محرز نيست، اما به لحاظ زماني مغايرتي ديده نم يشود، و
مي توان زعفران باجي را فروشنده آن اراضي به معير الممالك فرض كرد .
به هر صورت تا دوران رضا شاه اراضي زعفرانيه به صورت باير و بخشي از آن كشتزار كشاورزان شميراني
بود .در اواخر حكومت محمدرضا پهلوي هنوز در آن حوالي زمي نهايي بود كه گندم كشت م يشد.
از اين زمان به بعد با خيابان كش يهاي جديد(درسال هاي آخر رضا شاه خيابان ولي عصر احداث شد)، آن
اراضي تقسيم و باغ ها و خانه هايي در آن بنا گرديد، و از اواسط سلطنت محمد رضا پهلوي به بعد، مجموعه
آنها با درختان سر به فلك كشيده، فضاي سرسبز يكدست باغي، را تشكيل مي داد، كه علاوه بر اينكه
محيطي مصفا براي سكونت و زندگي ساكنان آن محله بود، پايتخت نشينان خسته از روزمرگي را نيز در
٣
اوقات فراغت به آغوش مي كشيد و تفرجگاهي دل انگيز و مسحور كننده براي آنان بود و هم خلوت خيابان
ها و سايه سار چنار هاي بيشمارش فضايي مناسب براي ترسيم روياهاي زوج هاي جوان و عاشق پيشه به
شمار مي آمد، ولي در سال هاي اخير آن باغ ها يكي پس از ديگري ويران شد، و انبوهي از آهن و آدم
جانشين آن درختان سر به فلك كشيده گرديد، و قيل وقال ماشين ها، جاي ترنم پرندگان را گرفت .
چنانكه پيشتر اشاره شد زعفرانيه فاقد پيشه كهن است و درباره وجه تسميه آن هم سند استوار و معتبري
نيست تا نظري را صائب بدانيم. بنابراين هر سه نظريه موجود در اين ارتباط را بي هيچ ترجيهي متذكر
مي شويم : سليمان بهبودي كه رييس دفتر رضا شاه و از همراهان او در دوران سلطنتش بود، در خاطراتش
مي نويسد موقعي كه خيابان پهلوي از شهر به شميران امتداد پيدا كرد، يك خيابان فرعي هم از ابتداي
زمين هاي اسد آباد كه مجاور و هم مرز باغ فردوس بود، تا قسمت شمالي باغ اسد آباد يعني تا تپه علي خان
است، امتداد يافت. موقعي كه براي عبور از خيابان جديد به داخل باغ، دري « شهوند » كه امروزه به نام
م يساختند، در آن را زعفراني رنگ انتخاب كردند.
اين در زعفراني رنگ، خيابان را معروف به زعفرانيه كرد .
از طرف ديگر با كمك شوكت الملك پنجاه من پياز زعفران در سعد آباد كاشتند، كه خوب به عمل آمد، و
اين كشت زعفران هم نزديك خيابان زعفرانيه بود ،كه كم كم اين خيابان به نام زعفرانيه خوانده شد .
دكتر ستوده، بي آنكه منبع خبرش را معرفي كند، درباره نظر وي مي نويسد : ...سليمان بهبودي از بي
اطلاعي اين مطالب را نوشته است. اراضي زعفرانيه بخشوده محمد شاه به يكي از كنيزانش مشهور به
بوده است. ظاهراً بازارچه زعفران باجي هم در محله بازار ساخته اين كنيز است. « زعفران باجي »
در حقيقت دكتر ستوده معتقد است، نام زعفرانيه بر گرفته از زعفران باجي نام مالك اوليه اين اراضي بوده
است .
اماكن مهم محله :
اماكن اداري : 46 اماكن فرهنگي مذهبي : 8
مركزخدمات اجتماعي : 4 مراكزبهداشتي درماني : 13
حسينيه : 0 مراكزآموزشي : 42
مراكزخدمات رفاهي : 8 ميدان ميوه وتره بار: 0
مسجد: 5 مراكزنظامي وانتظامي : 1
۴
اماكن مهم فرهنگي: تماشاگه زمان و فرهنگستان هنر
اماكن مهم آموزشي: دانشكده مهندسي دانشگاه آزاداسلامي واحدتهران شمال ومجتمع آموزشي دخترانه
شهيدمهدوي كانون پرورش فكري كودكان ونوجوانان
اماكن مهم اداري: سازمان ملي نخبگان و فرمانداري شميرانات وبانكهاي سامان پاسارگاد سرمايه اقتصادنوين
صادرات موسسه رويان
اماكن مهم سياسي: سفارتخانه هاي كشورهاي آفريقاي جنوبي برزيل اسلواكي چك يمن ومنزل سفراي
عربستان سوريه هنداكراين
ويژگيهاي جمعيت ساكن محله :
كل جمعيت ساكن محله : 23222
تعدادخانوارهاي ساكن محله : 4368
%49/ 50 % نسبت زنان به كل جمعيت محله: 8 / نسبت مردان به كل جمعيت محله : 2
% تاهل : 53 % تجرد: 39
% بيكار:% شاغل 18
% باسواد: 93 % بي سواد: 3
مساحت كل محله : 2385141 مترمربع
نكته :آمارهاي فوق ازپايگاه اطلاعات شهرداري دريافت شده است .
مذهب ساكنان محله :اسلام - شيعه
قوميت غالب :فارس
وضعيت محله به لحاظ آسيب پذيري در برابر بلايا:
در علم زلزله شناسي گسل هايي براي بشر خطرناك شناخته م يشوند كه حداقل 10 كيلومتر طول داشته و
جوان (فعال) هم باشند (گسل فعال گسلي است كه در ده هزار سال گذشته حداقل سبب يك زلزله شده
باشد). گسل شمال تهران بزرگ ترين گسل شهر است كه در جنوب دامنه رشته كوه البرز و در شمال شهر
تهران قرار دارد. اين گسل از لشكرك و سوهانك آغاز شده تا فرح زاد و حصارك و از آن جا به سمت غرب
۵
امتداد يافته است. اين گسل در مسير خود، نياوران، تجريش، زعفرانيه، الهيه و فرمانيه را در بر م يگيرد.به
همين سبب درصورت بروز زلزله محله درمعرض آسيب جدي خواهد بود.
بخش شمالي محله نيز كه زيرتله كابين توچال قراردارد درمعرض رانش زمين مي باشد.
وضعيت معابر و خيابان ها:
معابرمحله زعفرانيه وضعيت مناسبي ندارد.با اين كه اين محله يكي ازگران ترين محلات تهران است
وساكنان آن مانند مردم ساير محلات عوارض نوسازي مي پردازند اماحداقل توجهي به معابرنمي شود.
پياده روي خيابان سرلشگرفلاحي كه اصلي ترين خيابان محله است درتابستان سال جاري بازسازي
شدامامعابراين خيابان ازسه راه اعجازي به بالاسالهاست كه ترميم نشده است .ساخت وسازهاي واقع
درمحله نيز آسيب جدي به معابرواردمي سازند.بسياري سازنده هابراي يك يادوسال پياده روهارابه نفع
خودمصادره مي كنندوباديواركشي واستفاده ازفضاي عمومي شهربه عنوان كارگاه ساختماني به حقوق مردم
تعرض مي نمايند.رسيدگي به زيرساخت هاي محله ازچندنظرحايزاهميت است:
-1 ساكنان محله زعفرانيه مانندمردم سايرمحلات عوارض نوسازي مي پردازندوحق دارندازخدمات
نوسازي شهري بهره مندگردند.
-2 محله مسيرتردد مهمانان سياسي كاخ سعدآبادمي باشد و لازم است ازظاهر قابل قبولي برخوردار
باشد.
-3 تعداد زيادي سفارتخانه ومنزل سفير در اين محله واقع شده است .
وضعيت زيست محيطي محله :
يكي ازدلاليل مقبوليت محله زعفرانيه ويژگي هاي منحصربه فرد اقليمي وزيست محيطي آن است .
اين محله دركوهپايه داخلي البرز واقع شده واز روددره، جويبار، قنات، درختان كهنسال و باغ هاي زيبايي
بهره منداست.
متاسفانه طي سالهاي جاري وضعيت زيست محيطي اين محله مورد بي توجهي واقع شده است .
درخيابان اصلي زعفرانيه به دليل ساخت وسازها بسياري ازدرختان بومي محله (درخت چنار)قطع گرديده
ودرختي به جاي آن جايگزين نشده است .
دربرخي مواردنيز درختان متفرقه توسط اهالي كاشته شده كه خيابان راازيك دستي ونظم خارج نموده
ومنظرنازيباي شهري پديدآورده است .
۶
قنات هاي محله به طورسنتي از باغ خانه ها عبور مي كرده كه با ساخت و سازهاي محله بعضامسدود و يا
منحرف گرديده است .
جويبارها محله نيزعمدتا در معرض آلودگي هاي ناشي ازعمليات هاي ساخت وساز محله بوده وبسيار
مشاهده گرديده كه مواد حلال صنعتي نفت گازوييل و دوغاب سيمان درجويها رها گرديده است .
باغ منزل هاي محله كه ميراث تاريخي وهويت محله محسوب مي شوند نيزهر روز كمترشده و تبديل به
برج ها و مجتمع هاي بلند مرتبه مي شوند كه ضمن احترام به حق مالكيت خصوصي بهتراست شهرداري
واردعمل شده وبادراختيارگرفتن برخي ازاين املاك آنهارابه فضاي مشترك شهري وعمومي تبديل نمايد.
٧
انتقادات وپيشنهادات :
-1 ترميم معابرمحله بايك الگوي واحدمبتني برمعماري ملي .
-2 جلوگيري ازساخت وسازهاي بي رويه.
-3 جلوگيري ازبلندمرتبه سازي درمحله .
-4 بهينه سازي سيستم هاي مخابراتي (آنتن دهي موبايل واينترنت ).
-5 ترميم وجايگزيني درختان محله وكاشت درخت چناردرخيابان هاي اصلي وفرعي.
-6 ساماندهي قناتها وجويبارهاي محله .
-7 جلب مشاركت ساكنان محله جهت حفظ سرمايه هاي ملي محله.
-8 تعيين يك مديربه عنوان رابط بين مردم وشهرداري براي محله ومعرفي وي به عموم ساكنان محله .


درباره محله:

محله زعفرانیه در شمال شهر تهران و در منطقه یک شهرداری تهران واقع شده است و یکی از ٣٧٥ محله کلانشهر تهران می باشد.

محله زعفرانیه از شمال به ارتفاعات اسد آباد و شهرک شهید بهشتی و از جنوب به خیابان مقدس اردبیلی - ابتدای خیابان ولیعصر و از شرق به خیابان ملکی - خیابان البرز کوه و از غرب به رودخانه ولنجک محدود می شود. این منطقه شیب زیادی دارد و در ارتفاع ۱۶۵۰ تا ۱۸۰۰ متری از سطح دریا واقع شده است. این محله در ناحیه دو منطقه یک شهرداری تهران قرار دارد و جمعیت آن بر اساس آخرین سرشماری برابر با ٢٤٤٢٥نفر بوده است. محله زعفرانیه یکی از مناطق مرفه نشین شهر تهران بوده و اماکن مهمی نظیر فرمانداری شهرستان شمیرانات ، کاخ موزه سعدآباد ، دادگاه ویژه روحانیت ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم دریایی ، بنیاد ملی نخبگان(دفتر ارتباط و هم اندیشی نخبگان) ، موزه تماشاگه زمان و... در این محله قرار دارند. بانک های مختلفی نظیر بانک بانک پارسیان ، بانک پاسارگاد(دو شعبه)، بانک سامان(دو شعبه)، بانک کارآفرین(دو شعبه) ، بانک کشاورزی ، بانک سرمایه ، بانک شهر ، بانک صادرات ، بانک ملت(دو شعبه) ، بانک قوامین ، بانک ایران زمین ، موسسه مالی و اعتباری کوثر ،موسسه مالی و اعتباری عسکریه و موسسه مالی و اعتباری ثامن الحجج در زعفرانیه شعبه دارند.این محله محل اقامت بسیاری از سفرای کشورهای خارجی می باشد. هم چنین گسل شمال شهر تهران که بزرگ ترين گسل شهر است و در جنوب دامنه رشته کوه البرز از این منطقه عبور می کند. اين گسل از لشكرك و سوهانك آغاز شده و تا فرح زاد و حصارك و از آن جا به سمت غرب امتداد يافته است. اين گسل در مسير خود محله های نياوران ،تجريش، ولنجك،زعفرانيه، الهيه و فرمانيه را در بر مي گيرد.به همين سبب درصورت بروز زلزله این محله درمعرض آسيب جدي خواهد بود.بخش شمالي محله نيز كه زير تله كابين توچال قراردارد درمعرض رانش زمين مي باشد